Majan hte amyusha shawng lam

Layang U Ra

Shinggyim masha ni gaw, moi chyaloi nhkoi prat kaw nna nan, tinang lu da ai lamu ga ginra hte sut-ring sut-rai ni hpe makawp maga na matu sha n-ga, bai kahtap shalaw jat la lu na matu mung, tinang a amyusha, amyu rusai, uhpung uhpawng, htunghking, makam masham hte mungdaw mungdan ni hpe makawp maga ra ai ngu nna hkap la ai lam ni a majaw mung, majan ni law law hpe gasat gala galaw hkrat lai wa sai lam rai nga ai. Ndai hpe yu yang, mungkan ga na htunghking laimasa (civilization) ni zawn, asak aprat galu galang rai nga sai bawhpan ni hta, ‘majan’ ngu ai mung langai mi rai nga ai. Dai ni na prat hta mungkan mungdan ni law law wa mung, shada da a lapran hta majan ni n-byin wa hkra, koi yen shakut nga ai lam hpe yu yang, majan byin wa na lam hpe n-ra sharawng ai prat nan rai nga sai ngu yang, n-shut nga ai. ‘Majan ngu ai gaw prat nan nrai nga sai (war is obsolete)’ ngu nna pyi nkau hpaji ninghkring ni tsun kajai nga ai aten nan rai nga sai.

Rai timung, maga mi de mungkan mungdan ni kanoi yawng gaw, lama wa majan byin wa yang na matu, ngu nna tinang a hpyen dap hte hpyen arung arai ni hpe galoi mung prat madang adep nga hkra, ja ji jahting shajin da da re ai lam ni hpe yu yang, majan ngu ai gaw - tinang ra tim, n-ra tim - tinang kaw byin hkrum hkra wa chye ai baw lam yan langai mi nan rai nga ai hpe mu ai. Dai re ai majaw, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hta mung majan hte seng ai machye machyang ni hpe hkau chyap chye chyang da lu na matu gaw, ahkyak ai lam rai nga ai.

Majan ngu ai hpa rai ta?
Dai ni na prat hta majan ngu ai a lachyum hpe amyu myu nga nna tsun shaleng da ai laika ni law law rai nga sai rai tim, Carl von Clausewitz mying ai German hpyen hpaji ninghkring wa a ga lachyum hpyan ai lam hpe gaw, mungmasa hte hpyen masa hpaji ninghkring ni galoi mung atek jum da nga ai lam rai nga ai. Clausewitz a On War ngu ai laika buk hta majan ngu ai gaw ‘mungmasa lam hpe kaga lai ladat langai mi hte matut galaw nga ai lam re (a continuation of political activities by other means)’ ngu nna lachyum shaleng da ai lam rai nga ai. Mungmasa bawngban jahkrup nmai wa ai aten hta e, lai ladat kaga langai mi hte matut shachyen shaja sa wa ai lam hpe, tsun ai lam rai nga ai.

Dai re ai majaw Clausewitz gaw majan ngu ai hpe gamu hkat shingjawng poi (wrestling match) hte ga shadawn tsun da nga ai. Tinang a hpyen-wa hpe dang manga kau lu na matu, lahkawng yan gaw tinang hta nga manga n-gun atsam yawng hpe jai lang nna shingjawng hkat ai ni hkrai rai nga ai. Majan ngu ai mung dai hte maren sha rai nga ai. Majan byin nga ai mugdan ni a lapran hta, ‘hpyen-wa a hkrat sum ai lam ngu ai gaw, tinang a matu akyu hkam la lam kaba nan rai nga ai’ ngu ai masing hte majan gasat ai ni hkrai rai nga ai. Manang wa a lata kaw na tinang hkam la mayu ai lam hte ahkaw ahkang, shing nrai arung arai, ni hpe tinang hta nga manga n-gun atsam hpe jai lang let hkan gajau di la ai lam nan rai nga ai. Dai majaw majan ngu dat ai shaloi e, langai wa ai hkrat sum mat ai lam chyu sha, kaga langai wa a matu padang ninglaw lam rai nga ai.

Majan a yaw shada lam
Majan ni langai hte langai a majan lapyin (intensity) hte hten byak lam (destructiveness) ni gaw, shai hkat nga ai lam hpe mu ai. De a majaw, majan byin nga ai uhpung uhpawng ni a yaw shatawng shada ai lam ni hta lakap nna, majan ni hpe mung hpan garan ginhka da mai nga ai. Grau nna chye na loi na hku tsun ga nga yang, myit mada lam langai ngai a majaw sha majan gasat sat re ai lam rai nga ai zawn, dai myit mada da ai bandung ngu ai gaw shadawn shadang nga ai, shing nrai shadawn shadang nnga ai, ngu ai lam hta lakap nna she, majan lapyin hte hten byak lam ni mung shai hkat nga ai lam rai nga ai.

Lam mi hku nna tsun ga nga yang, majan a sat lawat (character) ngu ai gaw, tinang yaw shatawng shada da ai bandung mahtai de du lu na matu, tinang tatut jai lang sa wa ai majan gasat lai ladat ni hta madung nga ai lam rai nga ai. Dai re ai majaw, majan gasat nga ai uhpung uhpawng ni a yaw shada ai lam ni wa mi shai hkat chye nga ai rai tim, shanhte yawng du dep wa mayu ai bandung ngu na gaw, shadawn shadang nga ai baw, shing nrai shadawn shadang nnga ai sha yawng tsep kawp re ai baw, bandung mahtai ni nan rai nga ai. De a majaw majan ngu ai hpe Masat Shadang Nga Majan (Limited War) hte Yawng Hpawn Majan (Total War) ngu nna hpan lahkawng garan da ai lam rai nga ai.

Masat Shadang Nga Majan
Masat Shadang Nga Majan ngu ai gaw, tinang yaw shatawng shada da ai mungmasa bandung langai mi san san a matu sha, gasat gala galaw ai majan hpe tsun ai lam rai nga ai. Tinang a hpyen wa hpe tsep kawp gasat shamyit kau na daram du hkra myit da ai lam nnga ai sha, tinang byin mayu ai lam langai mi hpe hkrang shapraw la lu ai shaloi ‘ram sai’ ngu ai yaw shada lam rai nga ai. 1982 ning hta byin ai Falklands Majan (Falklands War) gaw ga shadawn kaja langai mi rai nga ai. Falklands zinlawng hpe gan shang zing madu da ai Argentina hpyen hpung ni bai htingnut mat hkra, ngu ai British asuya a shadawn sharam nga ai yaw shada lam hpe mu lu nga ai.

Mungdan gadaga tara ritkawp ni hpe hkan nang hkan sa ai hku nna gasat gala galaw ai majan re ai, n-re ai, ngu ai lam hpe madung tawn nna mung, Masat Shadang Nga Majan ngu ai hpe masat ai lam rai nga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, majan a majaw hten wa za wa ai madang hpe lakap nna tsun ai lam n-rai nga ai. Mungdan gadaga uhpung uhpawng ni hku nna masat jahkrat da ai, majan aten hta e hkan nang hkan sa ra na tara ritkawp ni hpe tatut jai lang akyu jashawn ai majan rai yang, dai majan hpe Masat Shadang Nga Majan ngu ai lam rai nga ai. Ga shadawn tsun ga nga yang, laknak hpai ai hkyenla shada da sha gap hkat sat hkat ra na lam rai nna, mungmasha ni hpe gap hkra shalawm nmai ai baw tara shatup nna gasat gala galaw ai lam hpe, tsun ai lam rai nga ai.

Yawng Hpawn Majan
Yawng Hpawn Majan ngu dat ai hte rau gaw, hpyen wa hpe tsep kawp gasat dang kau lu hkra, shing nrai hpyen wa tsep kawp asum jaw kau ra mat ai kaw du hkra, ngu ai myit yaw shada lam hte rau, lu malu n-gun atsam ni mahkra hpe jai lang let, n-dut n-dang re ai hku nna gasat gala galaw ai lam hpe, ngu ai lam rai nga ai. Majan a matu ngu nna tinang hta nga manga hpyen luksuk n-gun hte sut-ring sut-rai ni yawng hpe jai lang akyu jashawn sa wa ai lam hta sha n-ga, hpyenla hte mungmasha ngu nna kaga mi garan ginhka ai lam nnga ai sha gap hkat sat hkat galaw ai lam rai nga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, mu mamu hpyen amyu masha ni yawng hpe sat na nat na ngu ai majan gaw, Yawng Hpawn Majan majing nan rai nga ai. American hpyenla ni hku nna mai byin ai daram mungmasha ni hpe n-gap hkra kau hkrup hkra, hpyenhking dagraw da ai masha ni hpe sha lata nna sat ai nat ai lam galaw lai wa ai Vietnam Majan gaw, Masat Shadang Nga Majan amyu hpan hta lawm nga ai rai tim, Numbat 1 Mungkan Majan (N1MM) hte Numbat 2 Mungkan Majan (N2MM) ni hpe chyawm gaw, Yawng Hpawn Majan a sakse ni hku nna masat da ai lam rai nga ai.

Majan a majaw hten za ai lam
Majan a marang e hten wa za wa ai lam ni grau grau nna laja lana byin wa shangun ai lam ni gaw (i) jak hpaji lam hta rawt jat kung kyang wa ai lam, (ii) Masat Shadang Nga Majan kaw nna Yawng Hpawn Majan de gale wa ai lam, hte (iii) majan hpe grau mazut ai lai ladat hte gasat wa ai lam, ni hta madung nga ai lam rai nga ai.

(i) Jak hpaji lam hta rawt jat kung kyang wa ai lam
Ningpawt ninghpang daw na majan ni chyawm gaw, n-htu, n-hkyi hte kaga jak-rung jak-rai ni hpe jai lang nna gasat ai majan ni rai nga ai hte maren, ni ni htep htep re ai hku nna gasat hkat ai majan ni nan mung rai nga ai. Rai timung, tsa ban 13 hte 14 grup-yin kaw nna gaw sanat laknak ni hpe galaw shapraw jai lang hpang wa nga sai hte maren, tsa ban 18 grup-yin kaw nna gaw grau grau nna tup hkrak re ai baw sanat laknak ni, wan-tsi (gunpowder) ni hte laknak kaba (artillery) ni hpe galaw shapraw jai lang hpang wa ai lam rai nga ai. Dai hpang tsa ban 19 du ai kaw nna gaw, dai ni du hkra lang nga dingyang rai nga ai, lahpa kaw shakap nna gap ai baw, Rifle sanat ni gaw ahkyak madung laknak ni byin tai wa nga ai lam rai nga ai.

Ndai zawn, jak hpaji lam hte hpungtang hpaji lam ni hta rawt jat kung kyang wa ai lam ni a marang e, grau grau nna madang tsaw ai laknak ni hpe galaw shapraw jai lang sa wa lu ai lam gaw, hpyen hpung ni a n-gun hte laknak gunrai n-gun ni hpe mung, grau grau nna jahkik ya ai lam nan rai nga ai. Jak sinat ni, hte lamu ganghkau de nna bawm jahkrat bun ai baw lam ni gaw, ndai prat na majan gasat lam lai ladat ni hpe galai shai wa shangun ai, jak hpaji rawt jat kung kyang wa ai lam hte seng ai ahkyak madung ga shadawn ni nan rai nga ai.

(ii) Masat Shadang Nga Majan kaw nna Yawng Hpawn Majan de gale wa ai lam
Majan byin ai nhtoi aten ni na wa ai hte hpawn, hkam sharang mung jin wa ai lam ni a marang e, Masat Shadang Nga Majan madang kaw nna Yawng Hpawn Majan madang de galai shai mat wa shangun ai lam gaw, majan a tsin-yam tsin-dam ni hpe mung grau nna sawng wa shangun ai lam rai nga ai. Majan aten galu wa ai hte rau majan hte seng ai tara ritkawp ni hpe koi yen ai lam ni mung yawm wa shangun ai lam rai nga ai. Dai majaw maga mi de hkala n-ba hkrum hkra ai mungmasha ni a jahpan hpe mung, law wa jat wa shangun ai lam rai nga ai. Majan a lai ladat ni galai shai wa ai lam a marang e N2MM aten hta, mungshawa shingte masat (civilian target) ni rai nga ai London, Coventry, Rotterdam hte Hiroshima zawn re ai mare kaba ni hpe laja lana re ai hku bawm jahkrat bun ai lam ni gaw, Masat Shadang Nga Majan madang kaw nna Yawng Hpawn Majan madang de gale mat wa shangun ai lam a sakse ni nan rai nga ai.

Ndai zawn rai mungshawa ni shanu nga ai mare kaba ni hpe shingte masat galaw ai lam a madung yaw shada ai lam gaw, mungshawa a myit masa lam (morale) ni hpe, n-gun shakya kau ya mayu ai majaw nan rai nga ai. N1MM a majaw asak sum mat ai hpyenla hte mungshawa ni a shadang gaw 90:10 grup-yin hta e sha rai nga ai lam rai tim, Yawm Hpawn Majan madang de gale mat wa ai N2MM a marang e, asak sum mat ai hpyenla hte mungshawa ni a shadang gaw 10:67 grup-yin hta nan rai nga ai. ‘Hpyenla marai 10 si hkrum ai rai yang, si hkrum ai mungshawa a jahpan gaw 67 re’ ngu ai lam rai nga ai.

(iii) Majan hpe grau nna mazut ai lai ladat hte gasat wa ai lam
Mungmasa bandung de du wa lu na matu, ndai prat na majan gasat ai lam ni hta mung, grau nna mazut ai lai ladat ni hpe jai lang akyu jashawn sa wa ai lam rai nga ai. N2MM aten hta German hte Japan hpyen hpung ni a lata de du mat ai bawngmasha (prisoners) ni hpe, dusat dumyeng ni hpe zawn rai zing-ri zing-rat galaw lai wa ai lam ni gaw, prat dep majan ni a zai mazut wa ai lam a kumla ni nan rai nga ai. Labau ninghkring langai mi a sawk maram da ai lam hku nga yang, Nazi hpyen hpung ni a lata de du mat ai Soviet bawngmasha ni marai wan (5) daram re ai hta na, marai wan (3) jan ngu na ni gaw dai zai mazut ai zing-ri zing-rat lam ni a majaw asak si hkrum ai lam re, ngu ai lam hpe mu lu nga ai.

Jinghpaw Wunpawng amyusha shawng lam
Majan ngu ai gaw anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a matu mung, kanoi htunghking langai mi ngu na zawn byin lai wa yu sai lam rai nga ai. Grai maja ra ai, grai hkrit tsang ra ai, hku nna nga lai wa ra ai aten ni mung law law rai lai wa yu saga ai zawn, majan byin wa yang na matu galoi mung jin jin re ai hku nna, sak hkrung hkawm sa lai wa sai aten ni mung law law rai lai wa yu saga ai. Simsa lam gan la dat ai lam a majaw, majan a shingran gan katsi mat ai lam sha rai nga ai. Tsep kawp hkoi mat ai lam gaw nrai nga ai. Dai re ai majaw, hpyen wa e ‘kasu kabrawng masha ni’ ngu nna bai tsun shamying hkrum ai 15 October 2010 shani kaw nna gaw, galoi rai na re n-chye tawn lu ai rai tim, ‘majan bai byin wa na rai sai’ ngu ai majan a sama hpe, amyusha ni yawng kalang mi bai marawp hkrup nga sai lam rai nga ai.

Dai ni na prat ndai gaw, moi na hte tsep kawp shai mat sai aten nan rai nga ai. Jak hpaji hte kaga hpungtang hpaji lam ni, hte hpyen laknak arung arai galaw shapraw jai lang ai lam ni hta, moi aten na hte wa shakap shai rai nga sai aten majing nan rai nga ai. Dai re ai majaw, mung-up asuya hpyen hpung ni a hpyen n-gun ngu ai hte, asuya nre ai hpyen hpung ni a hpyen n-gun ngu na mung, shingdaw hkat pyi nmai wa sai aten rai nga ai. Dai lam ni a majaw dai ni na aten hta asuya hpyen hpung ni hpe laknak hpai nna ninghkap gasat nga ai uhpung uhpawng ni malawng ngu na gaw, myit masa lam majan hpe mahtang padang ninglaw lu na lam hpe, shakut shaja nga ai lam hpe mu ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, laknak arung arai madang hta gawngkya ai uhpung uhpawng ni hku nna gaw, mungshawa shingte masat hpe mahtang n-gun shadat gasat nna, mungmasha ni a myit masa lam ni gawngkya mat na hpe, shakut nga ai lam rai nga ai. Mungmasha ni a myit masa lam ni gawngkya mat ai rai yang, asuya hpyen hpung ni a n-gun mung hten agrawp mat na lam re, ngu nna myit mada hkam la ai lam rai nga ai.

Mungkan ntsa hta Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a-grin nga dingsa gaw, shing nrai amyusha lawt lam ngu ai hpe anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni atam nga dingsa gaw, majan ngu ai mung anhte ra tim, n-ra tim, anhte hta du hkrum hkra wa na baw lam langai mi rai nga ai. Dai re ai majaw, amyusha ni a shawng lam ngu nna tsun dat ai shaloi, majan ngu ai mung hkyen lajang shajin shalawm da ra na lam langai mi rai nga ai. Sut su nna n-gun atsam rawng ai ni a matu chyawm gaw, majan a matu hkyen lajang ai lam ngu ai gaw, hpa yak hkak na lam nrai nga ai. Rai timung, sut mung n-su, n-gun atsam mung n-rawng re ai ‘matsan ma’ a matu chyawm gaw, shi a chye chyang ai lam hte zai ladat hta chyu sha madung nga ai lam rai nga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, matsan ma wa hku nna gaw, jahpu manu mung law law n-hkrat ra ai baw rai nna, masha law law hpe mung kalang ta hkala n-ba jahkrum kau shangun lu ai baw, laknak ni hpe chyu sha, kam hpa ra na lam rai nga ai. Dai lam ni a majaw, ndai prat hta e gaw mare kaba ni mahtang she ‘majan pa’ ni byin wa wa rai nga sai lam rai nga ai.

Ndai prat na majan ngu dat ai shaloi, malawng gaw mung-up asuya hpyen hpung ni hte asuya n-re ai hpyen hpung ni a lapran hta byin ai majan ni rai nga ai. Dai re ai majaw, asuya n-re ai lam a majaw, ja gumhpraw sut gan hte hpyen arung arai lam ni hta gawngkya nga ai uhpung uhpawng ni hpe ‘matsan ma’ ngu nna ga shadawn tsun ai lam rai nga ai. Maga mi de anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a hpyen n-gun ngu ai hpe mung, anhte nan chye nga ga ai zawn, hpyen wa mung chye da nga ai ngu yang n-shut na ga ai. Ja gumhpraw hte laknak arung arai lam ni hta mi anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni, hpyen wa a lahkam hpe n-dep lu nga ga ai rai tim, tinang a zai hpaji byeng-ya hte hpawn, byin mai ai baw lai ladat ni yawng hpe jai lang akyu jashawn let, hpyen wa hpe, shing nrai hpyen amyusha ni a myit masa lam ni hpe, jahten agrawp kau ya lu na lam chyu sha, ahkyak madung rai nga ai.

Chyum Laika masa hku nna yu ga nga yang mung, Ningpawt Ninghpang Laika 4:8 kaw nna gaw, shinggyim masha ni a gasat gala lam ni n-pawt hpang wa nga sai. Dai ni na aten hta mungkan mungdan ni yawng mung, majan a matu jin jin re ai madang kaw du hkra, galoi mung hkyen lajang shajin da da rai nga masai. Shawng lam hta byin hkrum hkra wa chye ai majan ni a matu, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mung, tatut byin mai ai baw lai ladat ni mahkra hte hkyen lajang shajin da ra nga sai rai.

Shamyet shanat da ai laika ni
Amstutz, Mark R. 1999. International conflict and cooperation: An introduction to world politics (2nd Edition). London: McGraw Hill.
Papp, Daniel S. 2002. Contemporary international relations: Frameworks for understanding (6th Edition). New York: Longman.

Ngang kang ai amyusha shim lam de

Layang U Ra

Ji woi ji wa ni a prat kaw nna amyusha shim lam (national security) ngu ai hpe, hpyen masa shim lam (military security) ngu ai hte kayau kaya rai nna jai lang lai wa ai lam ni a majaw, amyusha shim lam ngu ai hpe n-tsa lam hku nna “tinang a lamu ga ginra, mungchyingsha hte n-hprang sut rai ni hpe hpyen wa n-madu la kau lu hkra, laknak hpai nna, makawp maga ai lam” ngu nna lachyawm hpaw jai lang lai wa ai lam rai nga ai. (Barry Buzan, New patterns of global security in the twenty-first century, International Affairs, July 1991) Rai tim, laja lana re ai gasat gala lam (major war) ni nnga mat sai, dai ni na mungkan hta gaw, amyusha shim lam ngu ai hpe, hpyen masa shim lam san san hta grau nna kaba dam lada ai hku, lachyum shaleng jai lang nga sai lam hpe mu lu ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, amyusha ni grin nga lu na lam hpe jahten sharun maw mawn nga ai lam ni yawng hpe, amyusha shim lam a matu dingbai dingna lam ni (threats to national security) ngu nna jai lang nga sai aten rai nga ai. (UNDP, Human Development Report 1994)

Gap hkat jahkring (cease-fire) ngut ai shani kaw nna dai ni na aten du hkra, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hta byin hkrum hkra nga ai lam ni hpe bai n-htang sawn dinglik yu yang, hpyen wa gaw manu mana sung ai zai ladat (strategy) hpe shawng gyin shalat da ngut ai hpang e she, gap hkat jahkring dat ai lam hpe asan sha mu lu ai. Mungkan ting ra sharawng ai lam nnga sai, laknak hpai nna gasat gala galaw, shamyit shatsai, ai lam hpe tawn kau nna, grai dan dawng ai lam gaw nnga ai rai tim a-ngwi ngwi sha tang du masan sa wa ai baw lai ladat hte, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hpe kahtap nna gasat shamyit nga ai lam gaw, dan dan leng leng rai nga ai.

Dai ni na aten du hkra anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni matut manoi hkam sha nga ra ai tsinyan tsindam ni hpe, kadai wa ningdang lu na lam rai ta? Mare kahtawng ni htawt sit ra nga dingyang naw rai nga ai zawn, dum nta lamu ga hte yi sun hkauna ni mung zing la kau ya ai lam hkrum nga dingyang naw rai nga ga ai. Nawku hpung ni a hpung masha jahpan ni she law jat wa nga ai lam rai tim, nawku hpung ni a ahkaw ahkang ni gaw yawm wa ai maga de she rai nga ai. Hpaji hparat lam hte magam bungli lam ni hta ahkaw ahkang ni grai naw hkrat sum nga ga ai lam rai tim, nang hpam malu masha hpe lu sha la nna hten za wa na lam de gaw, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hpe grai ahkaw ahkang jaw da ai lam ni gaw dan dawng nga ai.

Grau nna hkrit tsang ra nga ai lam gaw, moi chyaloi n-hkoi kaw nna myit hkrum mang rum rai nna jawm nga pra hkrat wa ai, anhte Jinghpaw Wunpawng hpu nau ni a lapran hta sai garan wa shangun ai lam rai nga ai. Lai ladat ni amyu myu, gabaw ni amyu myu, gyin shalat nna, Wunpawng annau ni hpe hka wa bra wa byin shangun nga ai hpyen wa a zai ladat ndai gaw, moi lai wa sai aten ni hta shaning law law laknak hpai nna gasat shamyit lai wa ai lam ni hta, grau nna tang du akyu pru nga sai lam hpe, dai ni na Wunpawng annau ni dum hprang ra nga saga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, “shanglawt lu ai mungdan” ngu ai anhte nan madu tai lu ai lamu ga ginra hpe jawm gawgap shakut shaja nga ai aten hta, anhte hpu nau ni shada da a lapran hta myit hkrum lam ni hten za wa nga ai rai yang, anhte amyusha ni a shawng lam gaw, grai hkrit tsang ra ai madang de du mat wa na lam rai nga ai.

Du daw sai hkaw ai lam ni law law hkrum hkra ai lam hpe hkam sharang let gawgap lai wa ai Wunpawng mungdan ngu ai gaw, lani mi na n-htoi hta bandung de mung n-du lu, anhte shada da a lapran na hkang da ai kraw dun sumri ni mung di ayai mat ai lam a marang e, kadai mung kadai chye ai hku bra ayai mat wa ai baw, n-byin na matu gaw, dai ni na anhte yawng a lit kaba nan rai nga saga ai. Hpyen wa gaw dai ni na aten hta laknak n-kapaw ra ai baw zai ladat hte Wunpawng annau ni hpe gasat shamyit nga sai lam hpe, Wunpawng annau ni yawng mung lahkrip ra ra hte bai n-htang gasat ra na aten majing nan rai nga saga ai. Wunpawng annau ni hkrat sum mat nan nmai ai, katsi majan nan mung rai nga ai. Hkrat sum mat ai shani gaw, anhte a amyusha shim lam mung hkrat sum mat ai shani, shing n-rai amyu mat mat ai shani, nan rai na re ngu yang n-shut na ga ai.

Dai re ai majaw, katsi majan ndai hpe dang manga kau lu nna, ngang kang ai amyusha shim lam hpe gyin shalat la lu na matu, ngang kang ai Wunpawng mungdan hpe gawgap sa wa lu na matu, gaw Wunpawng annau ni hkum dingdek a lit nan rai nga ai. Hpyen masa hte n-seng ai lam yan (non-military issue) ni hpe ninghkap gasat dang la lu na matu gaw, hpyen hpung ni a lit n-rai nga ai zawn, anhte amyusha ni yawng myit mang ni a’hkrum rai nna jawm makawp maga la ra na “amyusha shim lam” baw sumhpa lam kaba nan rai nga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, hpyen hpung ni gaw hpyen masa shim lam hpe lit la makawp maga nga ai aten hta, anhte mungshawa ni mung, mungshawa ni hte seng ai amyusha shim lam lit hpe jawm gunhpai let, ngang kang ai amyusha mungdan hte amyusha shim lam hpe gawgap nga ra na aten ahkying nan rai nga ai.

Nang nga mu nga mai nga ai aten hta, kadai chyasam wa mi nang kaw sa nna, shakawn shagrau ai ga ni sa tsun tsun re ai rai tim, nang nga yak jam jau wa ai aten hta, na a amyusha ni sha nang hpe sa lakawn, karum madi shadaw, la na lam rai nga ai. Amyusha ni shada da a lapran hta byin hkrum hkra nga ai amyusha mang hkang (kaji kaba) ni hpe, chyasam wa a man e sa hti dan dan rai na malai, anhte shada da a lapran hta mahtang tsun jahpra la kau kau rai let, anhte shada da a lapran na kraw dun sumri ni hpe bai mahkri shadun, shangang shakang, sa wa ra na aten nan rai nga ai. Labau hta rau lu rau sha, ra sa rau wa, rau nga rau pra, rau yup rau rawt, re ai hku myit hkrum mang rum rai nna nga pra hkrat wa ai Wunpawng annau ni yawng, myit mang ni a’hkrum sha bai rai nna, ngang kang ai amyusha mungdan hte amyusha shim lam hpe gawgap sa wa ga law! -- Kachin Review

Gawgap nga ai Wunpawng Mungdan: tsun kajai ai lam san san (rhetoric) rai kun? kaja wa teng man ai lam (reality) rai kun?

Layang U Ra

Shaning (50) ning grupyin rai nga sai anhte Jinghpaw Wunpawng myusha ni a “amyusha mungdan gawgap lam” ngu ai hkrun lam hpe bai n-htang mada yu yang, grai wa lak lak lai lai re ai ninggam de lahkam htawt sa wa lu ai lam nnga shi ai, ngu yang n-shut na ga ai. Ndai lam gaw “galai shai shamu shamawt nga ai mungkan a masa lam ni hta lakap nna byin ai lam re” ngu nna mungkan a shingra tara hpe sha lata layung naw jawm madi, mara shagun, nga na malai, “anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni kaja wa tatut hta, hpa baw wa mi gawngkya nga ai lam rai kun?” ngu ai lam hpe mahtang, sawk sagawn la nna shading sharai sa wa ra na lam gaw, grau ahkyak ai lam rai nga ai.

Dinghta mungkan hte seng ai hpaji ninghkring (secular educationists) ni law law rai n-lu shi nga ga ai rai tim, maga mi de, dai shaning (50) ning grupyin laman hta sha nawku hpung ni grai grai su hprang nga sai, dai hte maren Doctor of Philosophy (Ph.D), Doctor of Theology (Th.D), Master of Theology (M.Th) hte Doctor of Ministry (D.Min) janmau kaba ni hpe gup da sai chyum hpaji ninghkring (theologians) ni mung law law rai wa sai, lam ni hpe yu yang, marai rawng ai amyu ni anhte rai nga ga ai lam gaw, dan dan leng leng rai nga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, tinang kam sham ai lam hpe kaja wa tup hkrak hkrang shapraw chye ai amyusha ni anhte rai nga ga ai.

Dai rai yang, lani mi na n-htoi hta “shanglawt lu ai amyusha mungdan” ngu ai bandung de tutut du dep shang wa lu na matu gaw, dai ni na anhte amyusha ni hta ra sharawng ai myit (desire) langai hte sha gaw n-hkum tsup nga saga ai. N-lu lu hkra shakut la mayu ai myit (burning desire) nan anhte hkum dingdek hta rawng nga ra sai lam rai nga ai. Ndai zawn, amyusha mungdan lam hta, amyusha ni hkum dingdek mung sharawng ai myit, shing n-rai katu ai myit, hte shang lawm gunhpai lawm lu ai rai yang, dai “shanglawt lu ai amyusha mungdan” ngu ai bandung gaw, naw tsan nga ai rai yang pyi gaw, myi hte mu mada lu ai madang langai mi hta rai nga sana re hpe kam ai.

Amyusha lam yan n-shat (bread) hkru ai amyusha ni byin tai wa nna, kaja wa teng man ai amyusha lam yan hta shang tsap lawm ai amyusha ni jet nga na matu gaw, dai ni na anhte hkum dingdek a lit nan rai nga sai. Karai Kasang hpe chye ai Jinghpaw Wunpawng hpu nau ni nan rai nga ga ai hte maren, sumsing mungdan hte seng ai hte hpe sumsing mungdan de ap ya chye nna, Wunpawng mungdan hte seng ai hte hpe gaw Wunpawng mungdan a matu ap ya chye ai amyusha ni tai ra nga saga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, lai wa sai aten ladaw hkan na zawn rai sha, amyusha mungmasa hpung ni gaw san san, amyusha hpyen hpung ni gaw san san, makam masham hpung ni gaw san san, amyusha hpungshawa ni mung san san, re ai baw mungdan gawgap lam yan gaw, kaja wa tatut hta masan sa wa lu na matu yak la nga ai lam yan langai mi re, ngu ai lam hpe hkap la ra nga saga ai.

Jinghpaw Wunpawng amyusha ni law malawng tsun shamying chye chye re ai “Wunpawng Hkanan” ngu ai, kaja wa teng man ai, “shanglawt lu ai amyusha mungdan” byin tai wa lu na matu, nang ngai anhte langai hkrai a tatut shanglawm gunhpai lawm ai lam sha ahkyak madung rai nga ai. Kaja wa teng man ai amyusha mungdan byin tai wa lu na matu, du daw sai hkaw hkam nna arang bang lai wa sai myutsaw share shagan ni law law nga lai wa sai lam gaw rai nga ai. Rai tim, amyusha hpungshawa ni hkum dingdek nan arang jawm bang lawm ai lam nnga shi ai, shing n-rai arang n-law shi ai, lam ni a majaw anhte amyusha ni a amyusha mungdan lam yan gaw, hkang n-hkang hkraw ai amyusha lam yan langai madang hta sha naw rai nga ai, ngu yang n-shut na ga ai.

“Dinghta mungkan ndai hta, jahpu manu n-hkrat ra ai sha lu la mai ai baw hpa mung nnga a hka?” ngu ai lam hpe tatut hkam la ai Jinghpaw Wunpawng amyusha ni teng nga ai rai yang, anhte yawng jawm myit mada ala dingda nga ai “Jinghpaw Wunpawng Mungdan” ngu ai bandung de du dep wa lu na matu mung, arang jawm bang da chye ai amyusha ni tai ra nga saga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni yawng tatut arang jawm bang lawm ai lam rai nnga shi ai amyusha mungdan lam yan ngu ai gaw, yupmang jawm mang nga ai lam san san, shing n-rai n-gup ga san san hte sha naw jawm bawlaw nga ai lam san san, madang hta sha naw rai nga ga ai.

Jiwoi jiwa ni a prat kaw nna - shat di langai hta sha jawm shadu sha, hkahpawk langai kaw na hka hpe sha jawm lu la rai nna - Wunpawng annau ni jawm nga pra sa wa ai anhte a amyusha lamu ga ndai hpe, tatut madu da lu ai amyusha ni byin tai wa lu na matu, nang ngai anhte langai hkrai a n-gun atsam arang, ja gumhpraw arang hte machye machyang arang ni law law naw ra nga ga ai. Amyusha mungdan lam a matu, hpu nau wa nang arang kade bang da sai lam rai kun? Marai langai lahkawng, shing n-rai uhpung uhpawng langai lahkawng, a n-gun atsam san san hte sha gaw, ya yang na masa lam ni zawn, bandung du lu na matu yak la nga ai lam rai tim, anhte amyusha ni yawng a shawa n-gun hte mahtang gawgap sa wa ai lam rai yang chyawm gaw, teng man ai amyusha mungdan, ngu ai bandung de, teng sha du dep shang wa lu na lam rai nga ai.

Tatut sak jaw ap nawng gawgap sa wa ai lam gaw, law tim n-law tim, kaji tim kaba tim, n-gup ga san san hte sha naw jawm gawgap, tsun jahta hta rai nga ai amyusha lam yan hta, grau nna masan sa ai, tang du ai, amyusha mungdan lam yan byin tai wa lu na lam rai nga ai rai.-- Kachin Today

Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpyendap (KIA) or Ga Jarit Shim Dap?

Layang U Ra

Kachin Independence Army (KIA) ngu nna ngang ngang grin nga ai lam gaw, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mungkan ntsa hta matut nna grin nga lu na lam a matu, ahkyak dik ai lakung lakap langai mi re ngu yang n-shut na ga ai. Kadai hpa mi nga yang nga, KIA gaw galoi mung anhte amyusha ni langai hkrai a shingdu e “anhte amyusha ni gaw gara kaw na kadai ni rai nga ga ai” ngu ai amyusha maka kumla (National Identity) hpe htawng madun ya nga ai uhpung uhpawng nan rai nga ai. Ndai lam ni hpe dan dan leng leng re ai hku nna mu hkrup mai ai aten ni nga ai zawn, n-dum shami re ai hku nna byin nga ai aten ni mung nga nga ai lam rai nga ai. Dai rai yang, ya yang e KIA hpe “Ga Jarit Shim Dap” ngu nna amying galai kau na matu Myen Asuya gaw shadut nga sai lam hpe yu yang, Myen Asuya gaw KIA langai mi hpe sha shamyit kau na masing n-rai nga ai zawn, shawng lam hta anhte amyusha ni yawng a amyusha maka kumla hpe nan mung shamyit kau ya na masing rai nga ai.

Ndai zawn, (dai ni na - hpawt ni na - htawm hpang prat na) anhte amyusha ni hkum dingdek hta du hkrum hkra wa na rai nga ai ju shingna ndai ni hpe yeng seng kau lu na matu gaw, anhte amyusha ni yawng hta lit nga nga sai lam rai nga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, ndai ju shingna ni hpe gaw Wunpawng annau ni yawng jawm myit hkrum kahkyin gumdin ai hku nna sha, jawm dang manga kau lu na lam rai nga ai. Anhte amyusha ni a shingteng amying langai mi mungkan ga ntsa hta matut nna grin nga lu na lam hte nan seng nga sai lam re majaw, “K” mying hte shamu shamawt nga ai amyusha uhpung uhpawng ni yawng, nawku hpung ni yawng, a ningmu ni mung grai ahkyak nga sai lam rai nga ai.

Ndai lam hte seng nna, All Kachin Students and Youth Union, Kachin Today Group (U.S.A), Kachin National Organization (KNO), Kachin State National Congress for Democracy (KNCD-LA), Progressive Kachin Christian Solidarity (PKCS) ni zawn anhte kaga uhpung uhpawng ni mung tinang uhpung uhpawng a (shing nrai jawm gumhpawn ai hku nna rai tim) “Joint Statement” ni hpe, matut nna tang madun dan ra na ahkying aten nan mung rai nga saga ai. Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpung kaw nna mung, anhte kaga amyusha uhpung uhpawng ni a ningmu ni hpe myit shalawm ya, hkam sha lawm ya, na re hpe kam ai. (Maga mi hku nna yu ga nga yang mung, anhte hkum anhte grai shakut shaja dum nga sai - grai masan sa dum nga sai - anhte a amyusha lam yan ni gaw kaja wa tatut hta, grai naw n-gun yawm nga ai lam hpe yin la ra na lam rai nga ai. Kade pu ba dum nga saga ai rai tim, amyusha lam yan hta ninggam lahkawng masum kahtap nna naw jawm matut shakut shaja sa wa ra na lam nan rai nga ai.)

Kaja wa nga yang, KIA ngu ai nga nga ai majaw sha, hpu nau Myen, Sam, ni anhte Wunpawng amyusha ni hpe atik anang roi rip ai lam ni nau n-galaw gwi nga ma ai lam rai nga ai zawn, maigan shara shagu de du hkawm nga sai Wunpawng saidaw saichyen ni hku nna mung, “tinang gaw kadai ni rai nga ga ai” ngu ai lam hpe sakse madun dan nga lu ai lam rai nga ai. Shaning law law Myen Asuya gaw anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a ntsa e n-tara ai hku roi rip dip sha nga ai lam a masat kumla, sakse, ni nan mung rai nga ai. Lama wa na “Ga Jarit Shim Dap” ngu ai shingteng amying hte she matut nna nga sa mat wa na hku rai yang gaw, Myen Asuya a roi rip nga ai lam, n-tara dip sha nga ai lam, ni hpe matut nna tsun ndau ra na lam mung nnga sana re shadu ai. (Tsun dan tim tatut nan sakse nnga sai lam hpe kadai mung kam sana nrai nga ai.)

Teng sha tsun ga nga yang, myu tsaw hpyenla langai mi Wunpawng mungdan shara mi hta laknak hpai nna tsap nga ai lam a shingnip shingna gaw, mungkan a jut shara shagu hta chyam bra hkawm nga sai Wunpawng amyusha ni langai hkrai hte rau nan mung rai nga ai ngu yang n-shut na sai. Dai ni na ndai ten du hkra anhte amyusha ni yawng a matu dawhpum dawnu tai ya let, anhte langai hkrai a amyusha maka kumla hpe shangang shakang da ya ai - shagrin da ya ai – Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpung hpe nachying wa chyeju dum nngai. Matut nna mung anhte amyusha ni hkum dingdek hpe makawp maga ya lu ai, shim lum ai shingnip shingna jaw ya lu ai, dawhpum dawnu nan she naw tai ya nga marit law. -- Kachin Today

Lawt lu na n-htoi hpe la nga na malai, lawt lu na lam hpe mahtang tam shakut nga ai amyusha ni tai nga ra na saga ai

Layang U Ra

"Dai ni na mungkan ndai gaw, gwi ai wa a matu mungkan sha re" nga nna tsun kajai gumhkawng nga ai ga hkaw ni hpe na hkrup dat shagu, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mung, anhte amyusha ni hta byin hkrum hkra nga ai mabyin masa lam ni hpe sung sung bai kahtap myit a-ru yu let, "anhte galaw sa wa ra na lam gaw hpa baw wa rai nga ai kun?" ngu ai mahtai hpe jawm tam nna tatut jawm hkrang shapraw sa wa ra na aten nan rai nga sai ngu yang n-shut na ga ai. Shaning shachyaw nna anhte amyusha ni jawm shakut shaja nga ai 'amyusha lawt lam (national liberation)' ngu ai bandung de du dep wa lu na matu kadai gaw ahkyak dik htum ai shara hta rai nga ai rai kun? Kadai hpe kam hpa nna shamu shamawt dat ai rai yang, anhte amyusha ni teng teng lawt wa lu na lam rai kun? - ngu ai gasan ni a mahtai ni hpe mung amyusha ni yawng hkrawn hkrang chye na da ra na aten nan rai nga saga ai.

Anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni yawng wa tinang a amyu hte mungdan hpe tsaw ra ai ni hkrai rai nga ga ninglen, anhte a 'amyusha lawt lam' ngu ai hkrun lam labau hta, dai ni ten du hkra rai tim, tang du hkra lak lak lai lai rai nna rawt wa, jat wa, galu kaba wa ai lam ni nnga shi nga ai lam hpe yu yang, anhte amyusha ni a amyusha lawt lam tam ai lam hta 'ning-ra nga ai lam ni nga ai majaw re' ngu ai lam hpe yin la ra na ga ai. Teng sha tsun ga nga yang, "marai langai ngai gawng malai tai nna a-ja a-wa shakut shaja dat ai rai yang, shing n-rai uhpung uhpawng langai ngai grai rai shakut shaja dat ai rai yang, anhte amyusha ni yawng lawt wa lu na lam rai nga ai" ngu nna chye na hkam la da ai amyusha ni law law naw rai nga ai lam gaw, anhte amyusha ni a lawt lam tam ai lam hta dingbai dingna lam kaba langai mi nan rai nga ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, amyusha lawt lam a matu tinang nan gaw hpa mung shakut shaja lawm ai lam nnga ai sha, manang ni shakut shaja nna lu wa na n-htoi hpe sha a-la dingda nga ai amyusha ni naw tai nga shajang na hku rai yang gaw, tinang shakut shaja ai rai yang she, tinang ra ai lam ni hpe lu la mai nga ai dai ni na mungkan ndai hta, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a matu amyusha lawt lam bandung ngu ai gaw, yupmang mang nga ai madang hta sha she naw matut nna rai nga na ga ai.

Lawt mayu ai amyusha ni teng ai rai yang gaw, dai ni na aten hta Wunpawng annau ni yawng mung "ngai hte nye amyusha ni yawng lawt wa lu na matu gaw, ngai hkum nan hta she madung nga a hka!" ngu nna hkam la let, amyusha lawt lam a matu tatut shakut shaja nga ai ni nan tai nga ra na saga ai. Tinang ra sharawng nga ai, tinang a myit kata hta katu nga ai, 'amyusha lawt lam' ngu ai hpe makoi magap da na aten nan n-rai nga saga ai zawn, amyusha lawt lam hte seng ai lam ni hpe tatut galaw sa wa na lam ni hta mung, nawku hpung law, mungmasa hpung law, 'development' galaw ai hpung law, waw ra law, le ra law... ngu nna garan ginhka hkat nga na aten nan mung n-rai nga saga ai. Amyusha lawt lam hte seng ai tatut magam bungli kaji kaba ni yawng hpe, anhte amyusha ni yawng myit hkrum mang rum ai hte jawm shachyen shaja galaw gunhpai shajang nga na lam sha ahkyak dik nga sai lam rai nga ai.

Hkrak sha tsun ga nga yang, anhte a amyusha ni yawng lawt lu na lam hpe shakut shaja sa wa ai lam hta, mungmasa uhpung uhpawng ni hte laknak hpai ai uhpung uhpawng ni chyu sha jawm shamu shamawt nga ai madang hte sha gaw, tatut byin tai awng dang wa lu na lam n-rai shi nga ai zawn, amyusha ni hkum dingdek nan tatut shang lawm, ap nawng, karum madi shadaw lawm ra na lam gaw, dai ni na anhte amyusha ni yawng a labau lit nan rai nga sai ngu yang n-shut na ga ai. Dai hte maren, nang ngai Wunpawng annau ni hkum dingdek gwi gwi hpaw tsun nna hpyi lajin sa wa ai lam rai yang chyu sha, tatut magam bungli lam ni mung masan sa wa lu na lam rai nga ai.

Tsaw ra ai hpu nau ni e, n-dum shamyi rai nna anhte amyusha ni jawm nga shalai kau lai wa sai ahkying aten ni hpe bai n-htang lu la lu na lam gaw nnga saga ai rai tim, dai ni jang Wunpawng annau ni yawng myit hkrum lahkrip ra ra rai nna amyusha lawt lam a matu mahkrun tam nna jawm shakut shaja sa wa ai rai yang, hpang n-hkrat shi na ga ai. Kaga waw ra, le ra, nga nna myit naw jawm ung ang nga na aten mung n-rai nga saga ai. Anhte amyusha ni a lawt lam hpe anhte amyusha ni nan jawm tam shakut la ra nga saga ai. Lawt lu na n-htoi hpe sha a-la dingda nga na malai, lawt lu na lam hpe mahtang tatut tam shakut nga ai amyusha ni tai nga ra na saga ai zawn, lawt lam hpe shawng lu da ngut ai rai yang chyu sha, kaga 'development' hte seng ai magam bungli kaji kaba ni yawng hpe mung, tang du ai kaw du hkra shachyen shaja sa wa lu ai amyusha ni byin tai wa lu na lam rai nga ai rai.

Anhte amyusha ni a laili laika madang mung, tsaw wa rawt wa ra nga saga ai

Layang U Ra

Mungkan ntsa hta amyu lakung langai mi dan hkung n’na grin nga lu na matu dai amyu gaw shi a laili laika hte htunghking hpe galoi mung dai makau grupyin mungkan masa lam ni hte htap htuk rap ra madang dep nga lu na matu hta sha n ga, shanhte a laili laika ni hpe chye chyang ai mungkan masha ni, dai laika hpe sharin hkam la mayu ai masha ni lani hte lani law htam wa lu na lam hpe shakut shaja nga masai. Dai hte maren kaga amyu masha ni shanhte a laili laika hpe grau grau n’na loi ai ladat hte lawan ai hku sharin hka ja la lu na matu dai laili laika hte seng n’na lachyum bai shaleng da ai laika (Dictionary) ni hpe mung prat madang hta hkan n’na madang dep nga lu na matu bai gram lajang nga nga re ai lam ni hpe mu lu nga ga ai.

Dai ni mungkan ntsa hta dan hkung nga sai mungdan ni hte dan hkung wa na hkyen nga sai mungdan ni hta nga pra nga ai mungchying sha ni yawng gaw tinang hte seng ai laili laika ni hpe manu shadan chye ai ni hkrai rai nga sai hpe mu lu na ga ai. Bai n’na tinang a kanu laili laika ni hta lakap n’na she kaga amyu sha ni a laili laika ni hpe sharin hka ja nga lu ai a marang e ti nang a kanu laili laika a manu hpe grau grau n’na chye na manu shadan chye ai ni byin tai wa lu nga ma ai zawn, maga mi hku n’na yu yang mung dai maigan laili laika ni a lachyum ni hpe asan san sha rai n’na chye na hkrat hkrang shangun let akyu kaba jaw nga ai lam hpe mu lu nga ga ai.

Dai ni na anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni a masa hpe bai dinglik yu ga nga yang laika lu la ai 100 ning hpring masat Jaw Poi kaba ni she galaw ngut mat wa saga ai rai tim ‘dai laika hpe manu n chye shadan lu, jai lang akyu jashawn na matu shara mung n mu rai nga ai lam ni a majaw dai ni na anhte Wunpawng ramma ni law malawng a myit kraw lawang kata e n’dai Jinghpaw Wunpawng laika gaw akyu n pru manu n rawng ai arung arai langai mi zawn byin nga mat sai lam hpe mu lu nga ai. N’dai lam ni hpe gara hku tsi lajang la sana law? Hpawtni hpawtdin anhte amyu sha ni a ningbaw ningla tai wa na ni rai nga ai dai ni na anhte ramma ni anhte a laili laika hpe manu shadan chye wa lu na matu, dai laili laika hpe tatut jai lang mai ai a marang e akyu kaba hkam la lu na matu gaw dai ni nang ngai an-nau ni yawng mahtai shaw let tsi lajang sa wa ra nga saga ai. Tsi lajang mai ai lam langai mi gaw -

Dai ni dai English-Myanmar-Kachin Dictionary nan anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni hta ra nga saga ai. Hpa majaw nga yang anhte a laika hpe ginhtawng jawngdat ten hta e (laning mi tup a matu) shata mi daram sha sharin hkam la lai wa lu ai a marang e, lani hte lani dai tinang a laika hpe anhte amyu sha ni n chye hti n chye ka rai malap wa magang nga ma ai zawn, maigan gahkaw ni hpe mung lachyum n chye shaleng la wa wa re ai lam ni a majaw ‘Embassy’ ni hpe ‘Hpri Rung Ni’ nga n’na tsun shamying nga ai anhte a ramma ni maigan mungdan law law hta rai nga ma ai zawn, ‘sari sadang rawng ai’ hpe mung ‘U hpyi rawng ai’ nga n’na tsun shaga chye wa nga ai anhte a ramma ni mung buga shara shagu hta rai nga masai.

‘N-dai lam ni a n’pawt gaw amyu kaba ni a ka-up sha ai hkrum hkra nga ra ai majaw hkrat sum nga ai lam ni nan re’ ngu yang shut na n rai nga ai. Dai hte maren, dai ni na aten hta anhte Jinghpaw amyu sha ni tinang a laili laika hpe manu shadan n chye shi nga ga ai raitim, dum n’ta htinggaw shagu hta dai English-Myanmar-Kachin Dictionary ni gu gu ra ra lu la wa ai shani gaw dai anhte a ramma ni a myit jasat ni hpe mung galai shai kau ya lu na lam rai nga ai. Tsun mayu ai lam gaw, kadai mi dip ka-up da ai rai tim, tinang a amyu sha ni a rawt jat galu kaba lam a matu gaw ti nang lam tam la ra na lam sha rai nga ai. Dai ni dai Jinghapw Wunpanwg Dictionary ni law law n nga ai a majaw English laika hte shingdaw n’na anhte a laika hpe self-study galaw mayu ai anhte amyu sha ni a matu mung, bai n’na English gahkaw ni a lachyum ni hpe asan sha chye na la lu mayu ai sha ni a matu mung hkrat sum lam kaba nan rai nga ai.

Dat hte maren dai ni na anhte Wunpawng sha ni gaw Myanmar laika hpe she kanu laika zawn shatai jai lang n’na English laika hpe sharin hka ja nga ra nga ga ai raitim, Myanmar laika n chye hti n chye ka ai Jinghpaw Wunpawng sha ni a matu mung dai Dictionary a marang e English laika hpe sharin hka ja mai wa na lam mung rai nga ai. Dai Dictionary hpe lu da ai a majaw mungkan madang dep lu na matu English laika hpe grai shakut shaja ai hte sharin hka ja nga ai Wunpawng sha ni yawng a matu mung English ga a lachyum ni hpe tinang a ga hku n’na asan san sha chye na wa lu na lam rai nga ai. Tsun mayu ai lam gaw English-to-English Dictonary hpe sha machyu nga ai rai yang Jinghpaw Wunpawng ga hku n’na asan awan rai chye na lu na lam hta dut dang nga ai ga si ni mung law law rai nga ai majaw re.

Maga mi hku n’na bai yu ga nga yang anhte a laili laika hpe chye mayu ai, myit shang sha ai maigan amyu sha ni hpe mung Jinghpaw Wunpawng laika hpe sharin achyin ya lu ai a marang e anhte a laili laika hpe mungkan madang dep ai laili laika byin tai wa lu na matu galaw sa wa lu na lam a n’pawt mung rai nga ga ai. Kadai gara hku hpa baw mi tsun nga ma ai rai tim, kaning re ai shara ni hta sha naw nga nga ga ai rai tim, dai ni na mungkan masha ni yawng a matu ahkyak kaba rai nga ai English laika hpe ti nang a kanu laika hkum ni hte nan sharin hka ja la lu ai amyu sha ni a matu gaw hkrat sum mat wa na lam n nga ai zawn, rawt jat galu kaba lam a matu n’pawt wahpang kaba nan she rai nga masai rai!

Singapore Mungdan a labau hpe gawn yu yang, Jinghpaw Wunpawng amyusha ni sharin la mai ai baw lam ni law law rai nga ai

Layang U Ra

Temasak (Sea Town) ngu ai moi na shingteng amying hpe, Singapura (Lion City) ngu nna bai galai shamying jai lang let, zinlawng kaji sha mi rai tim, dai ni na aten hta mungkan madang dep ai mungdan langai mi rai nga sai Singapore Mungdan a labau gaw, kaga mungdan ni a labau ni hta laklai nga ai zawn, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a matu mung hpaji la mai ai, kasi la mai ai, sharin la mai ai, lam ni law law rai nga ai lam hpe mu lu ai. 'Stamford Raffles' ngu ai wa English dawnghkawn hpe sharawt nna English amyusha ni madu la hpang wa ai 1891 ning January 29 ya grup-yin hta nga yang, dai ginra hta nga hkan sha nna nga ai masha ni hte panglai damya galaw sha nna nga ai Malay amyusha ni yawng hpe hti shalawm dat ga nga yang, marai 1000 hta n-jan nga ai lam hpe labau hta mu lu nga ga ai.

Ndai zawn re ai ginra hta, Miwa (Chinese) amyusha ni law htam wa ai a marang e, ban prat galai wa ai hte rau gaw shanhte Miwa amyusha ni mahtang she madu tai wa lu ai a marang e, lam shagu hta mung tek jum da lu hpang wa ai lam ni a sakse gaw, Miwa amyusha ni woi awn zinlum nna 1965 ning hta mungkan hta tara shang ai mungdan langai mi hku nna byin tai wa lu ai lam nan rai nga ai. (1963 ning September 16 ya shani hta Malaysia Mungdan a mungdaw langai mi hku nna tara shang byin tai wa nga ai rai tim, Miwa amyusha ni n-gun ja nga ai Singapore mungdaw mahtang Malaysia Mungdan ting hpe ka-up la kau na, Malaysia mungdan ting hte seng ai mung masa, sut masa, ni yawng hpe mung shanhte Miwa amyusha ni hkrai mahtang tek jum kau ya na, lam ni hpe Malay amyusha ni grai hkrit tsang lai wa ai lam ni nan rai nga ai. Dai lam ni a majaw, shaning lahkawng ning tup n-ru n-ra rai nna kanawn mazum lai wa ngut ai hpang, 1965 ning September shata hta gaw Malaysia Mungdan kaw nna tara shang garan pru wa ai, asan sha tsun ga nga yang Malaysia ni atik anang di nna gawt shapraw kau hkrum ai, Singapore Mungdan nan rai nga ai.) Dai rai yang, ndai zawn kam tim, n-kam tim, ra tim, n-ra tim, mungdan langai mi hku nna nga sa hpang wa ra ai Singapore Mungdan a labau hta anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a matu sharin la mai ai lam ni gaw, hpa baw ni wa rai nga ga ai kun?

Singapore Mungdan a labau kadun gaw, dai ni na aten hta maigan mungdan ni shara shagu de chyam bra ayai hkawm nga sai anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a matu "sadi ra ai lam hte shakut ra ai lam" ngu ai lam yan kaba lahkawng hpe sharin ya, madi madun ya, nga ai ngu yang n-shut na ga ai.

Singapore zinlawng de Miwa amyusha ni n-gaw htawt du sa wa ai lam a labau gaw, galu galang nan rai nga lai wa sai rai tim, ndai lam ni yawng gaw Hong Kong hpe English ni shang zingla kau lu ai 1842 ning a hpang daw hta grau nna dandawng wa, dam lada wa, ai lam hpe mu lu ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, Singapore de du sa wa ai Miwa amyusha ni kanoi yawng hkra ngu na ni gaw, tinang a kanu (Miwa) mungdan hta galaw lu galaw sha na matu grai yak hkak wa nga ai lam ni a majaw, dai zawn re ai matsan prat kaw nna lawt lu na matu myit yaw shada let British Singapore Asuya a lata e, tara shang magam bungli ni hpe sa shachyen shaja na matu du wa ai ‘indentured labourers’ ni nan rai nga ai. Tsa ban 19 ning grup-yin hta nga yang dai zawn rai bungli sa galaw nna Singapore zinlawng hta nga nga ai Miwa amyusha ni yawng ngu na daram gaw, shadang la kasha ni hkrai rai nga ma ai zawn, ‘bungli sa gan galaw nna ja gumhpraw tam la na matu, gumhpraw lu jang buga de ngam nga ai nta masha ni hpang de shagun ya ya rai na matu hte hpawn, ja gumhpraw ni alaw alam mahkawng la lu ai shani gaw buga de bai n-htang wa nna dinghku wa de na matu, sun hkauna kaba ni mari la nna atsawm amai sha galaw lu galaw sha nga lu sana matu, myit yaw shada let du sa wa ai ni hkrai mung rai nga ma ai.

Ndai zawn, sutgan hte ja gumhpraw ni hpe tam mahkawng la na matu myit yaw shada let Singapore ngu ai chyasam maigan ginra de nnan du sa wa ai Miwa amyusha ni malawng maga gaw, myit ai kaw mung n-du lai wa lu ai hta sha n-ga, kuli (coolie) galaw sha ra ai prat kaw nna mung n-lawt lu, buga de bai n-htang wa na daram ja gumhpraw mung n-mahkawng la lu, re ai lam ni a majaw myit hki lit li shoi chyum shoi hpa lam kaba ni hpe hkrum sha let, shayi sha manang ra ra nga jang shawa dap (prostitution den) de sa dat, myit ru ru nga jang kani dap (opium den) de sa dat, gumhpraw law law hpe lawan dik ai hku nna lu la mayu jang hpaida dap (gambling parlor) ni de sa dat, rai nna dai ginra hta sha nga jahtum aten shama kau nna, hpang jahtum gaw baw jahkrat kau da ra lai wa ai ni law law hpe labau hta mu lu nga ga ai. (Peter Church. 2003. A short history of Southeast Asia, p.147) Lam mi hku tsun ga nga yang, hkrup ai magam bungli ni hpe galaw na matu Singapore zinlawng de du sa wa ai Miwa amyusha ni law malawng a apart gaw, nnan galaw hpang wa ai aten kaw nna jahtum aten du hkra rai tim, rawt jat galu kaba wa ai lam ni nnga ai sha rai hpai, rai gun, rai leng garawt, re ai magam bungli ni hta gayin rawng nga nna sha aprat jahtum kau lai wa ra ma ai lam rai nga ai.

Ndai zawn re ai aten masa kaw nna, tinang a myit mada yaw shada da ai bandung de du lu hkra shakut shaja lai wa lu ai ni, masha wa a n-pu hta n-chyang mayam tai sha ra ai prat kaw nna tinang nang nan arang madu, bungli madu hte ja gumhpraw madu madang de du wa lu hkra, shakut la lai wa lu ai ni mung nga lai wa ai lam gaw, dai ni na Singapore Mungdan hta nga nga ai Miwa amyusha ni lam shagu hta madu tai nna, n-gun ja nga ai lam a n-pawt hkri dun lam nan rai nga ai. Ga shadawn tsun ga nga yang, dai aten hta Singapore zinlawng ngu ai gaw English ni up hkang ai ginra nan rai nga ai re majaw, hpaga kaba ba re ai ni yawng ngu na hpe gaw, English amyusha ni madu da ai lam rai nna, shanhte nan woi awn hkrang shapraw galaw sa wa nga ma ai rai tim, Miwa amyusha ni madu tai ai magam bungli ni - n-kau mi gaw hpaga kaji madu ni, ja gumhpraw arang kaji madu ni tai wa nga ma ai zawn, n-kau mi chyawm gaw malu masha galaw shapraw ai ni, seng madu ni - mung yet yet gaw rawt jat law htam wa nga ai lam a marang e, Japan hpyenla ni Singapore de du shang wa ai 1942 ning grup-yin hta nga yang, ban prat lahkawng masum daram na hkra dai ginra kaw du nga sai Miwa amyusha ni madu da ai 'Family Company' ni hpe mung mu lu nga sai lam nan rai nga ai. Ndai zawn, ‘Family Company’ ni yet yet rawt jat galu kaba law htam wa ai lam ni a majaw, aten ahkying ni na wa ai hte rau gaw, English lauban ni mung Miwa amyusha lauban ni hte mahtang magam bungli ni rau jawm galaw sa wa ra ai madang de du wa nga ai zawn, hpang jahtum gaw masha jahpan hku nna mung, hpaji lam hte sut masa lam ni hku nna mung, kaga lam shagu hta mung, Miwa amyusha ni mahtang n-gun kaba wa nna madu tai wa lu ai lam gaw, dai ni na aten hta – mungdan a masha jahpan yawng rai yang wan mali (4 million) grup-yin hte rau - Miwa amyusha ni mahtang madu tai nna lam shagu hta rawt jat galu kaba wa nga ai Singapore Mungdan byin tai wa ai lam nan rai nga ai.

Singapore zinlawng hta du nga nna magam bungli ni hpe shachyen shaja sha nga ai Miwa amyusha ni a mung masa ningmu hpe tsun ga nga yang mung, tinang a kanu mungdan rai nga ai Miwa Mungdan kata hta byin nga ai mabyin masa lam ni hta lai nna kaga hpa hpe mung myit n-shang sha nga ma ai lam hpe, labau hta dan dan leng leng mu lu nga ga ai. Shanhte hkum shanhte gaw ‘maigan du nga ai Miwa amyusha ni (Nanyang Chinese or Overseas Chinese) re’ ngu nna sha hkam la da ai lam ni a marang e, tinang a makau grup-yin hta e hpa wa mi byin nga yang byin nga, shanhte a mung masa ningmu hte bandung ngu na gaw Miwa Mungdan kata hta byin nga ai mung masa hte mabyin masa lam ni hta sha maju jung nga ai lam rai nga ai. (Tsa ban 20 ning grup-yin kaw nna Southeast Asia mungdan ni kanoi yawng hkra ngu na daram hta nga ai amyusha ni a lapran hta, amyusha myit su hprang wa ai lam ni, amyusha lawt lam hte seng ai shamu shamawt lam ni, shanglawt lu ai amyusha mungdan hpe gawgap sa wa lu na matu shakut shaja ai lam ni, byin pru wa nga ai rai tim, Singapore zinlawng hta dai zawn re ai shamu shamawt lam ni tsep kawp nnga lai wa ai lam hpe yu yang, tinang a kanu mungdan hta byin nga ai mabyin masa lam ni hta lai nna kaga hpa lam ni hta mung sharawng awng ai lam nnga ai Singapore du Miwa amyusha ni a myit jasat hpe asan sha mu lu nga ai.)

Amyusha ni langai a hpang langai hpe mungkan a shara shagu de n-gaw htawt gawai hkawm, nga ayai hkawm wa shangun ai ‘n-gaw mawru’ ngu ai gaw dai ni na aten hta, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hta mung du nga sai ngu yang n-shut na ga ai. Sutgan hte ja gumhpraw tam na matu mungkan shara shagu de htawt nga hkawm nga sai Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mung lani hte lani gaw rawt jat law htam wa nga ai lam hpe yu yang, moi lai wa sai aten hta Miwa amyusha ni n-gaw htawt nga hkawm lai wa ai lam ni hte raw re ai lam ni dai ni na anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hta mung byin nga sai lam rai nga ai. Hpa majaw dai ni na aten hta anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mung tinang a buga ginra hte kanu kawa kahpu kanau makyin jinghku ni hpe kau tawn da nna chyasam maigan mungdan ni de htawt nga ayai hkawm nga ra ai lam hpe gaw kaga mi n-tsun ra sana re hpe kam ai. Lam mi hku nna tsun ga nga yang, dai ni na aten hta maigan mungdan shara shagu de du hkawm nga ai Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a mabyin masa lam ni gaw, moi lai wa sai aten hta Singapore zinlawng de n-gaw htawt nna du sa wa ai, hkrup mahkrup magam bungli ni hpe galaw sha nna nga hpang wa ai, dai ginra kaw du nga ai rai tim tinang a nta buga ginra de na mung masa, sut masa hte mabyin masa lam ni hpe sha myit a-ru yu yu rai nga ai Singapore du Miwa amyusha ni a labau hte kanoi maren rai nga sai ngu yang, n-shut na ga ai.

‘Refugee’ hku nna mi rai rai, tara shang bungli galaw hkawm ai hku nna mi rai rai, dai ni na aten hta maigan mungdan ni de du hkawm nga sai Jinghpaw Wunpawng annau ni yawng mung, manang wa a n-pu e lahka sha ai magam bungli hpe sha galaw nga nna, n-dum shamyi rai nga shalai kau, aten jahtum kau na hku rai yang gaw, tinang myit mada da ai bandung de du wa lu ai baw n-rai nga a hka! ngu ai lam hpe a-dum nga ra na saga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, tinang nang nan arang madu, bungli madu, ni tai wa lu hkra shakut la lu ai rai yang chyu sha, tinang myit ai kaw mung du wa lu na lam rai nga ai zawn, kanang mi du hkawm nga ai rai tim, tinang du nga ai shara hpe madu la lu ai amyusha ni pyi gaw byin tai wa mai nga ai lam hpe Singapore Mungdan a labau gaw, sakse tai nga ai lam rai nga ai.

Tsaw ra ai maigan du Jinghpaw Wunpawng hpu nau ni e, tsun lai wa sai hte maren ‘Singapore Mungdan de Miwa amyusha ni du sa wa ai lam hte dai mungdan hpe du hkra madu lu ai amyusha ni byin tai wa ai lam’ hta lakap nna dai ni na aten hta nang ngai annau ni jawm sharin la ra na lam gaw langai sha rai nga ai. Dai tinang du hkawm nga ai mungdan hta sut su nga mai nna rawt jat galu kaba wa mayu ai rai yang, dai lamu ga hpe du hkra madu la lu ai amyusha ni byin tai wa mayu ai rai yang, tinang du nga ai shara hta tinang nang nan arang madu, bungli madu, seng madu, ni byin tai wa lu hkra shakut shaja sa wa ra na lam sha rai nga ai. Nang ngai Wunpawng annau ni langai hkrai rawt jat galu kaba wa nna lam shagu hta n-gun ja ai ni byin tai wa lu ai rai yang chyu sha, Jinghpaw Wunpawng amyusha ni yawng rawt jat galu kaba wa lam hte seng ai magam bungli ni hpe mung, tatut woi awn shakut shaja lu ai ni byin tai wa lu na lam rai nga ga ai rai.

Myusha Myit: ngai chye na hkam la ai lam

Layang U Ra

‘Myusha myit’ ngu ai gaw, myit hkam sha lam ni hta maju jung let gyit hkang da ai ‘hkam la ai lam’ (concept) langai mi rai nga ai. “Ngai kadai rai nga ai kun? Ngai gara amyu uhpung uhpawng hta lawm nga ai kun?” ngu ai lam ni hpe chye chyang shangun ai lam gaw ‘myusha myit’ ngu ai hpe su hprang wa shangun ai lam nan rai nga ai. Ga shadawn “ngai Jinghpaw Wunpawng amyusha langai mi rai nga ai re majaw, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hte seng ai lam ni yawng gaw ngai hte mung she seng nga a hka?”ngu ai lam hpe dum chye wa shangun ai lam rai nga ai.

Shingdu labau hpe kadun ai hku gawn yu ga nga yang, Jaw prat 19 hte 20 ning laman na ‘European Colonialism’ ni a majaw myusha ni hpe tsaw ra pawn ba mayu ai ‘myusha myit’ ngu ai mung mungkan shara shagu hta su hprang chyam bra wa ai lam hpe mu lu ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, dai ‘European Colonialists’ ni a lamu ga ni gashun madu la ai, masha ni hpe mayam shatai ai, roi rip dip sha ai lam ni a majaw, tinang a myusha ni hkrum hkra nga ai tsin yam tsin dam ni kaw na lawt mayu ai, myusha ni hpe tsaw ai, makawp maga mayu ai myit masin ni hpe byin pru wa shangun ai lam rai nga ai.

‘Myusha myit’ ngu ai hpe nem-tsaw byin wa shangun lu na lam ni gaw, anhte a makau grupyin hta e maju jung nga ai lam rai nga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, amyu langai a sut lu nga mai lam, galu kaba lam, hkam kaja lam hte mungkan madang dep wa lam zawn re ai lam ni hpe gaw, shi a makau grupyin e nga ai kaga amyusha ni a madang hte shingdaw yu yang she chye la lu ai baw rai nga ai. Ga shadawn, kaga amyusha ni/maigan masha ni hte kachyi mi mung n kayau, n matut mahkai hkat ai sha anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hkrai san san rai nna nga nga ga ai rai yang, ‘myusha myit’ ngu ai gaw anhte a matu kaga mi a’hkyak kaba byin tai wa ra na lam n nga ai. Dai re ai majaw “anhte a ‘myusha myit’ ni hpe su hprang wa shangun ai, sharawt shatsaw ya ai, garang shadai ya ya re ai ni gaw anhte a grup-yin e nga ai maigan amyusha ni nan rai nga ai” nga yang shut na n rai nga ai. “Roi rip dip sha ai hkrum magang ‘myusha myit’ ni mung rawt jat galu kaba wa magang re” ngu yang mung ningdang lu na lam n nga na ga ai.

Dai ni na aten hta anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hta byin nga ai mabyin masa lam ni hpe bai yu ga nga yang, ‘myusha myit’ ngu ai hpe tinang hte htap htuk manu ai hku nna lachyum shaleng jai lang nga ai lam hpe mu lu ai. Ga shadawn tsun ga nga yang,

(1) ‘Myusha ni yawng a matu shakut shaja nga n’ngai law’ nga n’na tsawm la ai gabaw kaba sha hta shakap la la rai n’htawm, dai gabaw a n-pu e gaw tinggyeng akyu hkam sha lam ni hpe shawng myit shajin galaw lajang nga nga re ai Jinghpaw Wunpawng sai daw sai chyen ni mung law law naw rai nga ai lam hpe mu lu ai.

(2) ‘Ngai Jinghpaw Wunpawng amyusha langai mi re ai majaw, gara shani gara aten gara shara hta Jinghpaw Wunpawng shayi shadang sha kadai hpe, gara hku kade daram karum madi shadaw dat ni ai’ ngu n’na tinang galaw lai wa ai lam ni hpe bai n’dau shabra bra rai n’na arawng bai la la rai chye ai Jinghpaw Wunpawng sai daw sai chyen ni mung law law rai nga ai lam hpe mu lu ai.

(3) Myusha ni yawng myit hkrum kahkyin gumdin nga ai a marang e, lam shagu hta n’gun ja wa, rawt wa, ja wa lu na lam ni hpe woi awn shakut shaja sa wa na malai, ‘tinggyeng akyu hkam sha lam’ ngu ai hpe sha ahkyak madung tawn ai a marang e, Jinghpaw Wunpawng amyusha ni shada da a lapran hta ‘sumprat’ bang ya ya rai nga ai, sai garan ya ya rai nga ai, uhpung uhpawng kaji ni shalaw ya ya rai nga ai, ni nan she rai nga ma ai rai tim, shanhte tsun shaga wa wa re ai ga hkaw ni hta bai rai yang gaw, ‘Jinghpaw Wunpawng amyusha ni yawng a matu re’ ngu n’na gabaw shatsawm tsun nga nga re ai myitsu kanu kawa ni mung law law naw rai nga ai lam hpe mu lu ai.

(4) Jinghpaw Wunpawng amyusha ni rawt jat galu kaba wa lu na lam hta, tinang lu malu yawng hpe ap nawng kau nna, yawng a matu teng teng gawng malai tai ya nga ai Jinghpaw Wunpawng sai daw sai chyen ni mung teng teng naw nga nga ai lam gaw, dai ni na anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a shawng lam a matu n’gun a’tsam kaba nan rai nga ai.

Dai rai yang, dai ni anhte Jinghpaw Wunpawng ramma ni a matu ‘myusha myit’ ngu ai hpe gara hku mahtang chye na ra na lam rai nga ai kun? Tsun lai wa sai ‘myusha ni yawng a matu shakut shaja nga n’ngai’ ngu ai masha hpan (4) hta tinang hkum dingdek gaw gara shara kaw naw rai nga ga ai kun?

Nang ngai Jinghpaw Wunpawng annau ni langai hkrai a matu mahtai gaw n-bung hkat na ga ai rai tim, ngai mu mada ai ‘myusha myit’ ngu ai gaw, Jinghpaw Wunpawng amyusha ni rawt jat galu kaba wa lu na lam a matu, tinang lu malu yawng hpe ap nawng kau let, tinang a matu tinggyeng akyu hkam la lu na lam hpe tsep kawp n myit shalawm ai sha, yawng a matu teng teng gawng malai tai ya lu ai ‘myusha myit’ ngu ai nan rai nga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, Jinghpaw Wunpawng amyusha ni rawt jat galu kaba mungkan lahkam dep wa lu na matu anhte yawng a hkum dingdek a myit masin ni hta rawng nan rawng nga ra ai ‘myusha myit’ ngu ai n’dai nan rai nga ai.

Mat mat hkyen ai amyusha ni bai rai wa nga saga ai kun?

Layang U Ra

Mungkan ntsa nga pra nga ai hte nga pra lai wa yu sai amyu bawsang ni law law rai nga ai hta na, n-kau mi hpe dai ni na aten du hkra naw jawm mu lu nga ga ai rai tim, n-kau mi a mying ni hpe chyawm gaw labau laika buk ni hkan e sha mu lu nga saga ai. Mungkan ting hpe ka-up kau lu hkra re ai htunghking hte laili laika ni hpe madu da lai wa lu ai amyusha ni n-kau mi pyi gaw, dai ni na mungkan a matu gaw, labau daw chyen mi sha rai nga sai hpe mu chye lu ai rai yang, kaga amyu ru sai kaji kajaw ni a lam hpe gaw tsun pyi n-ra sana re hpe kam ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, mungkan ga ntsa hta nga lai wa yu sai amyusha ni rai nna, dai ni na aten hta mat mat sai jahpan hta lawm nga sai amyusha ni a mying jahpan hta, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni hkan chye dat lu ai amyusha ni a mying ni mung lawm na ga ai rai tim, anhte pyi n-na n-chye kau dat yu ai sha mungkan ga ntsa kaw nna bai mat mat sai amyusha ni mung law law rai nga ai.

Anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mung, ‘mungkan ga ntsa kaw na kanoi mat mat sai amyusha ni tai lai wa yu saga ai’ ngu ai labau hpe anhte yawng chye da ai lam rai nga ai. Dai madang kaw nna tawt lai wa lu sai amyusha ni re, ngu nna mung anhte hkum anhte arawng la nga dingyang naw rai nga ga ai. Rai tim, dai ni na aten hta anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni bai hkrum hkra nga sai masa lam ni hpe bai dinglik yu ga nga yang, grai myit tsang ra na madang hta bai du nga sai lam hpe mu lu ai. Mungkan ntsa kaw na bai mat mat hkyen wa nga sai amyusha ni a jahpan hta anhte amyusha ni mung kalang bai n-htang lawm wa ra na zawn zawn, re ai madang hta bai du nga saga ai.

Dai ni na mungkan hta kaga amyu bawsang ni law law pyi gaw mungkan gawai nna n-gaw htawt hkawm ai amyusha ni rai nga ma yang gaw, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mung aten du nna ahkaw ahkang lu ai lam a majaw, tinang a dai daw buga hpe kau da nna sutgan hte hpaji tam na matu maigan mungdan ni de pru hkawm sa wa nga ai lam gaw, manghkang nnga nga ai. Rai tim, dai ni na anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a masa hte kaga mungdan, kaga ginra, hkan na amyu bawsang ni a masa ni hta shai hkat nga ai lam langai mi gaw, 'anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni gaw tinang a mungdaw mungdan ngu nna tara shang madi madun lu na matu lamu ga hpe n-lu da shi ai sha, mungkan shara shagu de chyam bra hkawm nga ai amyusha ni re' ngu ai lam rai nga ai.

Mungkan a labau hpe gawn yu ga nga yang, moi Israel amyusha ni mungkan chyam hkra nga ayai hkawm ai aten hta shanhte Israel amyusha ni re ai lam hpe, Israel mungdan a labau hpe yu nna mungkan masha ni yawng chye na lai wa ai lam rai nga ai. Dai hte maren, Numbat Lahkawng Mungkan Majan (World War II) a hpang e Miwa amyusha ni, Vietnam amyusha ni hte Cambodia amyusha ni 'Refugee' tai nna mungkan bai shinggrup hkawm wa ai aten hta mung, shanhte ngam kau da ai mungdan a mying hte lamu ga ni a majaw, shanhte kadai ni rai nga ai lam hpe mungkan na ni chye lu ai lam rai nga ai. Rai tim, dai ni na anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a masa gaw, dai zawn n-rai nga ai lam hpe mu ai.

Anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni gaw dai ni na aten du hkra rai tim, ‘anhte madu da ai (shing n-rai madu da lai wa yu sai) lamu ga re’ ngu nna tara shang madi madun dan lu na matu ga lachyawk mi hpe pyi n madu da lu shi ai amyusha ni naw rai nga ga ai. Htingbu (Myen) wa gan jaw shanga da ai lamu ga hta sha naw jawm nga nga ai amyusha ni rai nga ga ai. Grau nna gaw, dai htingbu wa gaw anhte amyusha ni hpe tsaw ai, ra ai, wa n rai nga ai lam a majaw, anhte amyusha ni lawan wan n-gaw htawt mat ai rai yang dai lamu ga hpe shanhte lawan bai lu la na re ngu nna myit mada nga ai lam a marang e, anhte amyusha ni hpe lam amyu myu hku nna jahte tam, ginjang yaw, nga ai lam hpe dun chye ra nga ga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, n-gun atsam naw rawng ai anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni yawng mung lam amyu myu a majaw maigan mungdan ni shara shagu de n-gaw htawt hkawm mat nna bai n-mai wa mat ai madang de du mat ai shani, anhte a jiwoi jiwa ni nga lai wa ai dai lamu ga hpe dai htingbu wa gaw bai zingla kau ya na chyalu sha rai nga ai.

Maigan de du hkawm nga ai amyusha ni law law hta byin nga ai lam langai mi hpe tsun ga nga yang, ban prat langai mi galai mat ai hte rau gaw, tinang a kashu kasha ni mung dai mungdan hte seng ai htunghking hte laili laika ni hpe sha madung tawn nna jai lang mat wa wa re ai lam rai nga ai. Ga shadawn tsun ga nga yang, 'Jinghpaw amyusha gaw re ai rai tim, I don't speak the language' ngu ai madang de du mat chye nga ai. Ndai lam ni hpe tawt lai lu na matu gaw, maigan ga de du mat sai dinghku kanu kawa ni hte kashu kasha ni hkum dingdek hku nna mung, grai yak hkak nga ma ai lam hpe mu lu ai. De a majaw mung, ban prat lahkawng masum na hkra maigan ga kaw nga mat sai amyusha ni law malawng ngu na ni gaw, tinang hte seng ai htunghking hte laili laika ni hpe n-chye hti, n-chye ka, n-chye shachyen shaga mat mat re ai madang de du mat nga ma ai lam hpe, anhte a makau grup-yin ni hta myi hte chyaw chyaw mu lu nga ga ai.

Dai ni na aten hta anhte Jinghpaw Wunpawng buga de lawu ga de na Banau (Myen) amyusha ni shani shanang n-gaw htawt lung wa nga ai lam hpe bai yu yang, anhte a htingbu wa gaw shi hte amyu ru sai bung ai shi a Banau hpu nau ni hte dai lamu ga hpe jahpring kau na matu hkyen nga sai lam gaw dan dan leng leng rai nga sai. Moi nam maling kaba re ai shara hkan e dai ni na aten hta gaw 'real estate' galaw nna Banau amyusha ni mahtang bai wa madu la nna nga nga sai lam ni gaw, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a matu tsang hpa kaba nan rai nga saga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, anhte a Jinghpaw buga hta nga nga ai anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a masha jahpan hta, lawu ga de na n-gaw htawt lung wa ai Banau amyusha ni a jahpan mahtang grau nna law mat ai shani, dai Jinghpaw mungdaw ngu ai shingteng amying hpe du hkra, Banau wa gaw bai n-galai kau na re ngu nna mung n-tsun lu nga ai. Galai kau na re ngu nna mung gaw n-tsun lu nga ai. Rai tim, teng man ai lam langai hpe tsun ga nga yang, 'Democratic Republic' masa hte hkrak rai nna up hkang wa ai shani hta pyi gaw, masha jahpan law ai ni sha madu tai mat wa na lam rai nga ai zawn, masha law malawng ra sharawng ai lam rai yang gaw, amying shingteng ni hpe du hkra bai galai la kau mai ai baw rai nga ai.

Hpu nau ni e, dai ni anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mungkan chyam wa ai lam hpe yu yang, lam maga mi hku nna gaw kabu myit dik hpa lam rai nga ga ai rai tim, kaga maga mi hku nna bai yu dat yang gaw, myit tsang hpa lam langai mi rai nga ai lam hpe dum chye nga ra saga ai. Hpa majaw nga yang, tinang amyusha ni a matu awngdawm ahkaw ahkang nga ai mungdan hte lamu ga ngu ai hpe sha n-lu madu da shi dingsa gaw, anhte ni maigan ga de kade mi du hkawm nga sai rai tim, kade mi chyam hkawm nga sai rai rim, maigan mungdan ni hkan e kade mi chye chyang kung kyang ai ni rai nga saga ai rai tim, mungkan ntsa hta amyu langai mi hku nna matut grin nga, dandawng nga lu na matu gaw, hpa re pyi n-chye shi ai madang hta sha naw rai nga na ga ai. Tsun lai wa sai lam hte maren, anhte a kashu kasha ni mung maigan ga kaw nga nna maigan ga sha shaga mat, anhte a jiwoi jiwa ni a dai lup dai hpang lamu ga ginra ni hta mung Banau ni hkrai hpring rai mat ai a majaw, lam shagu hta mung shanhte ni mahtang n-gun ja nga mat ai rai yang gaw, anhte a ‘Kachin’ ngu ai amyusha masat masa (national identity) langai mi hpe mungkan ntsa hta matut nna shagrin da lu na matu gaw, grau grau nna yak wa hkak wa na maga de she rai wa na chyalu rai nga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, ga mung n-shaga mat sai zawn, jiwa ni a lamu ga mung mat mat sai rai yang gaw, nang ngai Jinghpaw Wunpawng amyusha jet jet re ai lam hpe gara hku sakse madun lu na lam rai nna, kadai amyusha ni naw kam ya nga na lam rai kun?

Ndai zawn re ai madang de anhte amyusha ni n-du lawm mat hkra koi yen lu na matu gaw, dai ni na Jinghpaw Wunpawng annau ni yawng hta lit nga nga ga ai. Tinang gara shara hkan e mi du hkawm, nga hkawm, mat ra ai rai tim, tinang a laili laika hte htunghking hpe tsaw ra ai myit hte makawp maga nga, kashu kasha ni hpe mung sharin achyin ya nga, let maigan amyusha ni a man e grau grau nna dandawng wa hkra, shadan dan lu ai amyusha ni anhte tai nga ra na ga ai. Dai hte maren, maga mi hku nna mung labau rum nga ai nang ngai Wunpawng annau ni yawng, amyusha hte mungdan lam yan a matu tinang dang di ai shara kaw nna tsap lawm nga na, shang lawm nga na, matu gaw ahkyak dik ai lam rai nga ai. Mungdan lu la na matu shakut shaja nga ai lam hpe ‘mung masa galaw ai’ ngu nna tsun shamying ai lam rai yang, dai ni nang ngai Wunpawng annau ni yawng mung anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a mung masa lam yan hta, zai ladat kaba shaw let shang lawm shakut shaja nga ra na saga ai.Nang ngai amyusha hte mung masa lam yan hta shakut shaja nga ai lam a majaw 'chyeju kaba sai' ngu nna sa tsun na masha gaw kadai mi nnga na n-hten? Rai tim mung, nang ngai anhte yawng jawm shakut shaja nga ai lam gaw 'anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mungkan hta matut nna grin nga lu na matu, grai ahkyak ai magam bungli kaba nan rai nga a hka' ngu ai lam hpe adum nga let, gara shara kaw mi du hkawm nga ai rai tim, tinang a amyu hte mungdan a matu tut e a shakut shaja nga ga law. Dai rai yang chyu sha, anhte amyusha kaji kaba yawng jawm myit da ting nga ai Jinghpaw Wunpawng Mungdan ngu ai hpe mung hkam la lu na lam rai nga ai zawn, Jinghpaw Wunpawng amyusha ngu ai shingteng amying hpe mung mungkan ntsa hta matut nna dandawng nga shangun lu na lam rai nga ga ai rai.

Myusha lam hta mung n-gun da ting nna myit n-den shaja nga ga

Layang U Ra

Galai shai shamu shamawt nga ai mungkan a masa lam ni hta lakap nna, mungkan masha ni a ngasat ngasa lam ni, machye machyang lam ni hte myit masa lam ni yawng mung hkan nang galai shai shamu shamawt nga ai lam gaw mungkan a masa nan rai nga ai. Dai ni na aten hta grai ahkyak dum nga ai lam ni gaw hpawt ni rai jang hpa mung n-ahkyak ai lam ni byin mat chye nga ai zawn, dai ni grai rai nna myit rawt nga ai lam ni, myit katu nga ai lam ni, hpe mung hpawt ni ngu ai aten ladaw gaw madang shayawm kau ya chye nga ai.

Ndai lam ni hpe n-myit shalawm ra ai sha, mai nga shalai kau ai lam ni law law nga ai rai tim, myusha ni a ‘lawt lam hte rawt jat galu kaba wa lam’ ngu ai gabaw hta ndai lam gaw, a dum nga ra na ahkyak madung lam kaba langai mi nan rai nga ai. Hpa majaw nga yang, shinggyim masha langai mi a myutsaw/myusha myit ngu ai gaw, ahkying aten ladaw hte rau tsaw wa, nem wa, byin chye nga ai a marang e, grai myit rawt lai wa sai myutsaw/myusha myit ni mung shaning ni tsa kahtap nna na wa ai rai yang, hkawng mat, htum mat, chye wa ai baw rai nga ai. Dai ni na aten hta ‘Europe’ mungdan hkan e nga nga ai amyu bawsang kaji ni hku nna myusha lam ngu ai hpe gabaw kaba langai hku nna tsun shaga jai lang ai lam ni, shamu shamawt ai lam ni n-galaw kam mat shajang nga ai lam gaw, myutsaw/myusha myit ngu ai hkawng mat, htum mat, sai lam a sakse ni nan rai nga ai. Lai wa sai shaning lahkawng masum tsa ning a shawng daw de shanhte yawng mung grai grai rai hkra shakut shaja lai wa masai rai tim, shaning ni tsa kahtap wa hkra rai tim myit ai de n-du wa lu ai shaloi, myit daw hten mat shajang ai lam rai nga ai.

Mungkan a masa gaw, ndai hku nan rai nga ai lam hpe dai ni nang ngai Wunpawng annau ni malap mali rai nna naw nga nga hkrup ai rai yang gaw, Wunpawng myusha ni yawng jawm myit mada ala dingda nga ai myusha lawt lam ngu ai bandung de du wa lu na matu gaw, chyip hte chyap she naw rai nga na ga ai. Hpa majaw nga yang, nang ngai anhte yawng she ndai lam hpe malap mali naw rai nga ga ai rai tim, anhte myusha ni hpe roi rip dip sha nga ai 'hpyen' wa gaw ndai 'Theory' hpe magra jum da let hkan shatup nga ai lam rai nga ai. 'Rawt malan shaning ni tsa hku rai wa ai shaloi gaw, ndai amyusha ni yawng mung myit daw hten mat nna n-kam shakut mat ai madang de du mat wa na sha rai nga ai' ngu nna ‘hpyen’ wa gaw tup hkrak kam hpa nga ai lam rai nga ai. Kaga tsan tsan pyi gaw n-myit shakut yu ra na saga ai, Jinghpaw Wunpawng amyusha ni a nnan rawt malan hpang wa ai aten a masa lam ni hte, ya dai ni aten na masa lam ni hpe sha pyi shingdaw dat yu ga nga yang, 'hpyen' wa hkap la da nga ai 'Theory' gaw ka-ang hkup daram jaw nga ai maga de rai nga sai hpe mu lu ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, anhte myusha ni yawng myit daw myit hten mat ai a marang e, ninghkap n-kam mat na, pu dum ba dum mat na, nhtoi ahkying aten hpe sha ‘hpyen’ wa gaw ala nga sai lam hpe dum chye nga ra saga ai.

Myusha lam yan hkrun lam ntsa hta hkawm sa nga ai, tsaw ra hkungga ai myutsaw mungtsaw Wunpawng sai daw sai chyen ni e, dai ni nang ngai anhte langai hkrai hta rawng nga ai myutsaw/myusha myit a shadang (Degree) hpe bai shadawn yu ra na aten du nga saga ai re. Nang ngai anhte langai hkrai a myutsaw/myusha myit ni gaw moi na madang hte raw naw myit rawt nga ai, myit katu nga ai, lam rai kun? Shing n-rai, yawm wa htum wa ai maga de she rai nga sai kun? Hpu nau ni e, anhte langai hkrai a myutsaw/myusha myit ni wa yawm wa htum wa magang nga ai rai yang gaw, dai ni nan naw mai sharai la ai aten rai nga ai lam hpe a dum nga ga law. Tinang a myutsaw/myusha myit madang gawng kya nga ai lam hpe, aten naw nga yang, tinang bai shading sharai la lu ai a marang e, Wunpawng annau ni yawng mung myusha lam yan hta, tinang dang ai kandang hpe sadi dung ai myit masin hte gun hpai nga let, tut e n-gun da ting nna myit n-den shaja nga ai rai yang gaw, Wunpawng annau ni yawng myit mada ala dingda nga ai dai 'Wunpawng Mungdan' ngu ai hpe mung tatut madu la lu ai amyusha ni anhte byin tai wa lu na lam rai nga ai.

Yawng myit hkrum ai hte Wunpawng Mungdan hpe jawm gawgap ra sai

Layang U Ra

Ahkying aten hte rau shamu shamawt galai shai nga ai mungkan a masa lam ni hpe ninghkap lu ai, koi yen kau lu ai, kadai amyusha ni mung n nga ma ai. Jak hpaji lam, hpungtang hpaji lam, mungkan hpaji lam hte kaga sut lu nga mai hpaji lam ni hta kade mi ningtawn nga ai amyusha ni raitim, shamu shamawt galai shai nga ai mungkan a shingra masa lam ni hpe gram lajang, galai shai, kau ya lu ai lam nnga ai rai yang, anhte Jinghpaw Wunpawng amyusha ni mung, kam tim, n kam tim, galai shai nga ai mungkan a shingra masa lam ni hta lakap n’na hkan nang hkan sa ra nga ai lam rai nga ai.

Mungkan Majan II a majaw, Europe mungdan ni a mayam shatai roi rip dip sha hkrum ai prat kaw n’na chyawm gaw lawt lai wa lu saga ai rai tim, dai ningnan paw pru wa ai mungdan ni a ningbaw ningla ningnan ni nan mung, tinang a mungdan lamu ga kata hta nga pra nga ai mungchying sha ni yawng a ra sharawng ai lam ni, sut lu nga mai lam ni, hpe rap ra ai hku n’na hparan lajang ya lu na matu ningmu ni, mahkrum madup ni, shingran mu da ai lam ni, n nga lai wa ai a majaw, dai ningnan bai byin pru wa ai mungdan ni law law hta nga pra nga ai amyu kaji ni a matu gaw, htingbu wa a roi rip dip sha ai, garan ginhka ai, lam ni hpe hkam sha ra ai prat ningnan de she bai du shang wa ra ai lam rai nga ai.

Lam mi hku tsun ga nga yang, mungchying sha ni yawng a matu rap ra ai ahkaw ahkang nga ai mungdan ningnan langai mi hpe gaw gap hkrang shachyaw sa wa na hpaji hte mahkrum madup ni hpe n chye, n chyang da ai sha ‘tinang shingran mu da ai hku byin wa na re’ ngu n’na hkap la kam sham let, amyu kaji ni a akyu ara hte ahkaw ahkang ni hpe n myit shalawm ai sha, ‘anhte amyu kaba ni a ahkaw ahkang hte nga mu nga mai lam ni a matu’ ngu ai gabaw hte, tinang zawn nawn ai policy ni hku n’na woi ningbaw lai wa ai ningbaw ningla dingsa ni a majaw, Mungkan Majan II a hpang e ningnan paw pru wa ai mungdan ni a labau ni hta, simsa ngwi pyaw lam ni a malai, du daw sai hkaw lai wa ai lam ni she, ka-up chyam bra lai wa sai lam rai nga ai.

N’dai zawn, myit gyip ai mungdan ningbaw ningla ni a majaw hkru chyi hpang wa ai ‘wan’ ngu ai amyusha rawtmalan lam ni hpe, kahtap kawut shagrung ya ai hte nawng, aten ladaw du ai shaloi, bai kahtap kawut shazim kau ya ai lam ni gaw, aten ladaw hte rau galai shai shamu shamawt nga ai mungkan a shingra masa lam ni nan rai nga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, Mungkan Majan II a hpang e byin pru wa ai mungdan ni hta byin lai wa ai, laknak hpai rawtmalan ai lam ni yawng hkra ngu na daram gaw, American mungdan woi awn ningshawng ai Capitalist mungdan ni hte Soviet Union mungdan woi awn ningshawng ai Communist mungdan ni a lapran hta shaning (40) ning jan gasat hkat lai wa ai Katsi Majan (Cold War) aten hta nan byin lai wa ai lam ni rai nga ai zawn, dai laknak hpai rawtmalan hpung ni a mung masa shamu shamawt ai madang nem dat, tsaw dat, rai wa ai lam ni mung, dai American mungdan hte Soviet Union mungdan ni woi awn ai mungdan ni a shamu shamawt ai lam ni hta madung nga ai lam nan rai nga sai.

Communism hpe hkap la ai mungdan ni hpe masha n’gun, laknak n’gun, hte kaga ra mara lam ni hpe karum madi shadaw la na matu communist mungdan ni yawng a kaji kawa ni rai nga ai Soviet Union mungdan hte China (Miwa Gumsan Mungdan) mungdan ni galoi mung jin jin rai nga lai wa ai zawn, Communism hpe n ra sharawng ai, ninghkap mayu ai, gasat shamyit kau mayu ai, mungdan ni a matu ra mara lam ni hpe karum madi shadaw ya na matu mung, American mungdan woi ningshawng ai capitalist mungdan ni kaw n’na jin jin rai nga lai wa ai lam gaw mungkan a labau hta nan nga lai wa sai lam rai nga ai. Mungkan shara shagu hta, amyusha lawt lam a matu rawtmalan shamu shamawt nga ai amyusha rawtmalan hpung ni a shamu shamawt ai lam ni mung, n’dai shaning 40 ning lapran hta, grai masan sa lai wa sai zawn, amyusha ni a matu ahkaw ahkang ngu ai hpe hpyi la lai wa lu ai amyusha ni, mungdan ni, mung nga lai wa sai lam rai nga ai.

Raitim, 1979 ning January shata praw 1 ya shani kaw n’na, American mungdan hte Miwa mungdan ni a lapran hta, tara shang bai hku hkau matut mahkai kanawn mazum hkat hpang wa lu ai a marang e, kaga communist mungdan ni a n’gun atsam ni mung lani hte lani yawm wa, hkrat sum wa, ai lam gaw 1989 ning hta Sinpraw Germany hte Sinna Germany hpe garan ginhka n’na kum tawn da ai Berlin Bunghku (Berlin Wall) hpe jahten sharun kau lu ai hte nawng, mungkan ting hte seng ai communist mungdan ni a kaji kawa rai nga ai Soviet Union mungdan mung 1991 ning hta tara shang hten run mat ai hte dai Katsi Majan (Cold War) prat ngu ai mung hpungdim ra mat ai lam nan rai nga ai. Dai mabyin masa lam ni a marang e matut hkam sha lai wa ra ai lam ni gaw, amyusha ni a lawt lam a matu laknak hpai rawtmalan nga ai amyusha rawtmalan hpung ni a tatut magam bungli lam ni hta n’gun a’tsam yawm wa ai, n’gun lagaw kya wa ai, karum madi shadaw ai lam law law n’hkam la lu wa ai lam ni a majaw, ayak ahkak rai n’na, tinang a atsam hte tinang matut n’na shamu shamawt atsam dat sa wa ra ai lam ni nan rai nga ai.

Kadai kaning mi nga yang nga, Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpung, KIO, ningbaw ningla ni hku n’na Myen Atsuya hte gaphkat jahkring (ceasefire) galaw lai wa ai lam a marang e, ahkaw ahkang hkrat sum wa ai lam ni mung law law byin pru wa nga ai raitim, kaja ai maga hku n’na akyu hkam sha lu ai, ahkaw ahkang hkam la lu ai, lam ni mung nang ngai Wunpawng annau ni yawng hta rai nga saga ai ngu yang, ningdang lu na lam n nga na ga ai. Ga shadaw tsun ga nga yang, moi lai wa sai 10 ning daram hta mungkan madang dep ai Wunpawng hpaji Du ni hti dang sha naw rai nga ga ai raitim, dai ni na ten hta mungkan madang dep ai hpaji janmau ni law law hpe gup la da ngut sai ni, naw sharin hkam la nga ai ni, sharin hkaja na matu hkyen lajang nga ai ni law law rai nga saga ai. Dai hte maren, mungkan mungdan shara shagu de du hkawm chyam bra hkawm nga ai ni, magam bungli ni hpe shakut shaja let amyusha lam yan ni hpe mung n’gun dat let, ap-nawng daw-jau nga ai Wunpawng amyusha ni mung law law rai nga sai lam ni gaw, ningdang n mai ai lam ni nan rai nga ai.

Ceasefire rai n la shi ai prat na Wunpawng sha ni a hkawm sa shamu shamawt lu ai atsam hte, ceasefire la ngut ai hpang na Wunpawng sha ni a hkawm sa shamu shamawt lu ai ahkaw ahkang lam lahkawng hpe shingdaw dat yu ga nga yang, dai ni na ten hta, Wunpawng amyusha ni gabaw amyu myu hte maigan mungdan shara shagu de du hkawm chyam bra hkawm nga lu sai lam gaw, ceasefire ngu ai a asi nan rai nga sai lam rai nga ai. Amyusha ni a lawt lam a matu asak hpe pyi ap nawng kau ai kaw du hkra shakut shaja lai wa ai (amyusha ni hpe makawp maga lai wa ai lam ni a majaw jan shang jau lai wa ra ai) myutsaw share shagan ni a majaw, dai ni na ten na amyusha ni a masa gaw, ninggam langai mi hta du nga sai ngu yang, n shut na ga ai. Raitim, Wunpawng mungdan gaw gap na ngu ai pandung du ai kaw du hkra ngu ai hta dai ninggam hpe matut n’na lahkam sa wa na matu gaw, dai ni na nang ngai maigan du nga sai Wunpawng annau ni yawng a lit nan rai nga saga ai.

Mungkan ningtsa hta Israel mungdan ngu n’na, 1948 ning May 14 ya shani, tara shang dan dawng byin pru wa ai lam a ningpawt hpe gawn yu ga nga yang, ‘shanglawt lu ai Israel mungdan’ ngu ai hpe gaw gap sa wa mayu ai (maigan shara shagu hta chyam bra ayai hkawm nga ai) Israel myutsaw mungtsaw shayi/shadang ni hku n’na 1897 ning August shata hta, Basel mare (Switzerland) kaw n’na shakut shaja hpang wa ai lam rai nga ai. Dai ni, Wunpawng Hkanan ngu n’na shagrau tsun tsun rai nga ga ai, anhte a Wunpawng Mungdan hpe gaw de sa wa lu na matu hte nawng, mungkan ningtsa hta Kachin ngu ai identity langai mi dan dawng paw pru wa lu ai kaw du hkra shakut shaja sa wa na matu ‘amyusha lit’ ngu ai gaw, dai ni maigan de du nga sai Wunpawng annau ni a kahpa ningtsa hta e nan rai nga sai lam hpe, dum hprang ra nga saga ai.

Masa lam ni amyu myu a majaw, grai yak hkak ai lam ni a lapran hta amyusha lawt lam a matu, amyusha ni a rawt jat galu kaba lam ni a matu, mai byin ai maga hku n’na ‘amyusha ni a matu ahkaw ahkang kachyi mi sha pyi lu yang lu’ ngu ai masing hte, mungdan kata kaw nga let shakut shaja nga ai amyusha ningbaw ningla ni, sai-daw sai-chyen kaji kaba ni, a galaw sa wa nga ai masing lam ni hpe mara tam let ninghkap nga na malai, maigan mungdan shara shagu hta du hkawm nga sai myutsaw mungtsaw Wunpawng an-nau ni hte mungdan kata kaw mai byin ai hku n’na shamu shamawt nga ai myutsaw mungtsaw Wunpawng an-nau ni galoi mung myit mang a hkrum sha, lata gin dun let, amyusha lamyan hta ra ang ai ni hpe n’gun dat let shakut shaja sa wa nga ai rai yang, dai Wunpawng Hkanan ngu ai Wunpawng Mungdan hpe, mungkan ningtsa hta, gaw gap shadan shadawng sa wa lu na lam nan rai nga ga ai.